Kuruluşundan bu yana, kadının kalkınması ve ilerlemesi Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme çabalarının bir parçası olmuştur. Bu süreçte, daha önceki raporlarda belirtildiği gibi, Türk kadınlarına birçok sivil hak, dünya standartlarına göre çok daha erken verildi. Daha önce belirtildiği üzere, 5. Beş Yıllık Kalkınma Planından (1985-1990) bu yana, kadın konuları kalkınma politikası ve planlaması için bağımsız bir ilgi alanı olarak tanınmıştır. Bu raporun 14. Maddesinde tartışıldığı üzere, kadınlar kalkınma projelerinde, mevcut bölgesel ve sektörel boşluklara köprü oluşturmak için öncelikli hedef gruplar olarak tanımlanırlar.

Uluslararası standartların gözlemlenmesinde, Türkiye hem CEDAW’a ve İhtiyari Protokol’e taraf olmuş hem de Çocuk Hakları Sözleşmesi ile ILO, OECD, Avrupa Konseyi, AGİK gibi kuruluşlara ilişkin diğer ilgili uluslararası antlaşmalara taraf olmuştur. Türkiye ayrıca tüm bölgesel ve global eşitlik ve insan hakları alanındaki adımları desteklemekte ve ilgili uluslararası platformlara katılmaktadır.

Kasım 1997’de, Türkiye Avrupa Konseyi, Toplumsal Cinsiyet Eşitliği 4. Bakanlıklar Konferansı’nı İstanbul’da ağırlamıştır. Konferansın teması “Demokrasi ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği”idi. Tartışmalar iki alt-konu üzerinden sürdürüldü: “Demokrasinin Ana Kriteri Olarak Toplumsal Cinsiyet” ve “Demokratik Toplumda Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Kazanılması: Erkeklerin Rolü”. Konferans, toplumsal cinsiyet politikalarına rehberlik etmesine yardımcı olmak üzere için hazırlanan “İstanbul Deklarasyonu”nun kabul edilmesiyle sona ermiştir.

Türkiye, kadının insan haklarını korumak ve geliştirmek amacıyla, BM Genel Kurulu Ekonomik ve Sosyal Konseyi Kadın Statüsü Komisyonunun tüm çabaları ve adımlarına aktif olarak destek vermekte ve katılmaktadır. Bu bağlamda, KSSGM, Pekin+5 süreci için yapılan hazırlıklarda sivil toplum örgütleri ile yakın bir şekilde çalışmıştır. Hükümet ve sivil toplum örgütleri temsilcilerinden oluşan resmi bir delegasyon, hem ECE’deki Pekin+5 bölgesel hazırlık toplantısına hem de BM Genel Kurulu “Kadın 2000: 21.Yüzyıl İçin Toplumsal Cinsiyet Eşitliği, Kalkınma ve Barış” özel oturumuna aktif olarak katılmıştır. Türk delegasyonu Pekin+5 sonuç belgesi görüşmelerine, özellikle üreme sağlığı, namus suçları ve zorla ve erken evlilik gibi konulara ilişkin, önemli katkılarda bulunmuştur.

Birleşmiş Milletler Kadının İlerlemesi Bölümü (DAW) ile Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğünün işbirliğinde 6-9 Kasım 2001 tarihinde Ankara'da “Çevre Yönetimi ve Doğal Afetlerin Etkilerinin Hafifletilmesinde Toplumsal Cinsiyet Bakış Açısı” konulu bir uzmanlar toplantısı düzenlenmiştir. Toplantı doğal afetler konusunu işleyen Kadın Statüsü Komisyonu 46. oturumu ile birlikte yapılmıştır.

Ulusal düzeyde, kadının kalkınması ve gelişmesine en önemli katkılardan biri cinsiyete dayalı veri oluşturulması ve yaygınlaştırılması alanında olmuştur. Devlet İstatistik Enstitüsü Türkiye’de insan kaynakları konusunda istatistiksel verilerden sorumlu ana kurumdur. Enstitü’nün Toplumsal Yapı ve Kadın İstatistikleri Bölümü tarafından derlenen toplumsal cinsiyet istatistikleri ve göstergeleri konusundaki veri tabanı, politika oluşturma , kalkınma programlarını izleme ve değerlendirmeye yönelik güvenilir ve güncel veri sağlamaktadır.

Bu gelişmelere paralel olarak, DİE veri toplama yaklaşımlarını toplumsal cinsiyet bakış açısıyla yeniden gözden geçirmekte ve katılımcı araştırma ve proje uygulama metodolojilerini geliştirmektedir.

Türkiye’nin bir önceki raporunda belirtildiği üzere Türkiye Halk Bankası ve Türkiye Vakıflar Bankası tarafından kadınların ekonomik kalkınmaya katılımını sağlamak ve girişimciliğe teşvik etmek amacıyla başlatılan “Kadına Özel Kredi Programları” başlatılmıştır. Bu programlar devam etmektedir.

Kadının siyasi katılımını artırmak için siyasi partiler tarafından kabul edilen özel tedbirler için (bu raporun 7. maddesine bakınız).

1475 sayılı İş Kanunu’nu değiştiren ve halen tasarı halinde bulunan 4857 sayılı Yeni İş Kanunu’nda kadını koruyucu mevcut hükümler aynen yer alırken, bazı yeni hükümler de eklenmiştir. Yeni İş Kanunu, “hamilelik ve doğum nedenleriyle işçinin iş akdinin feshedilemeyeceğini (madde 18)”, “cinsiyet ve gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı farklı işlem yapılamayacağını (madde:5)”, “çocuk emziren kadın işçilerin yasal süt izni olarak belirtilecek sürelerin iş süresinden sayılacağını ve çalışma süresi içerinde bebeklerine bakabileceklerini (madde:66)” belirtir.

Yeni İş Kanunu’na, “yer ve su altında her yaştaki kadınların çalıştırılmalarının yasak olduğu (madde:72)” ve “doktor raporu ile gerekli görüldüğü takdirde, hamile kadın işçinin sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılacağı, bu halde işçinin ücretinde indirim yapılamayacağı (madde:74)” hükümleri eklenmiştir.

“Kadın işçilerin gece postalarında” (madde:73), ve “ağır ve tehlikeli” işlerde (madde:85) çalıştırılmalarına ilişkin usul ve esasların Sağlık Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının birlikte hazırlayacakları yönetmelikle düzenleneceği hükümleri önceki yasada olduğu gibi aynen yer almıştır.

Yeni İş Kanunu’na göre; “işyerinde cinsel taciz”e uğrayan işçinin iş akdini feshedebileceği ve kıdem tazminatını alabilecektir. Ceza Kanunu cinsel taciz olayının mahkemeye intikal etmesine yasal olanak sağlamaktadır.

Türkiye’de, toplumsal cinsiyet perspektifinin ana plan ve programlara yerleştirilmesi ve olumsuz toplumsal cinsiyet kalıp değerlerine dair uygulamalar ve yargıların ortadan kaldırılması çalışmaları sürmekte olan bir çaba olup, süreç hala ilk aşamasındadır. Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü (KSSGM), program ve faaliyetlerini, diğer hükümet organları, sivil toplum örgütleri ve üniversiteler bünyesinde açılan toplumsal cinsiyet ve kadın çalışmaları programları ve araştırma merkezleri ve diğer ilgili örgütler ile işbirliği ve koordinasyon içerisinde biçimlendirmeyi ve yürütmeyi amaçlamaktadır.

KSSGM kamu sektöründe toplumsal cinsiyete duyarlı politikaları ve programları ilerletmek ve teşvik etmek amacıyla tüm ilgili bakanlıklarla bir iletişim ağı kurmuştur. Söz konusu iletişim çabalarının sonuçlarına verilebilecek en iyi örnek, merkeziyetçi yapıdan uzaklaşmak amacıyla valilikler bünyesinde oluşturulmuş olan kadının statüsü birimleridir. 1998’den bu yana, sadece 14 birim kurulmasına ve insan gücü ve bütçe açısından yetersiz olmalarına rağmen, bu birimler ulusal mekanizmanın toplumsal cinsiyet eşitliği program ve projelerini ülke geneline yaygınlaştırma yönünde bilgilendirme ve hizmet merkezleri olarak çalışmakta, ve böylece daha geleneksel yerlerde kadınlar hakkındaki olumsuz davranış kalıplarını ortadan kaldırmada toplumsal cinsiyet duyarlılığının oluşmasına katkıda bulunmaktadır.

Akademik kurumlar, özellikle toplumsal cinsiyet ve kadın çalışmaları programları ve merkezleri yoluyla, kadınların insan hakları ve eşitliğine ilişkin kamu görüşünü şekillendirmede önemli rol oynamaktadır. Üniversitelerde temel olarak 2 tür yapılanmaya sahiptirler: (i) kadın çalışmaları konusunda araştırma üstlenen ve mastır derecesi veren disiplinlerarası yüksek lisans programları. Şuanda ülkemizdeki çeşitli üniversitelerde 4 yüksek lisans programı bulunmaktadır; (ii) derece programlarının yanında eğitim programları da sunan kadın sorunları araştırma ve uygulama merkezleri. 1990’ların ortalarından bu yana, bu merkezlerin sayısı 14’e ulaşmıştır. Yüksek Öğretim Kurumu üniversitelerde bu merkezlerin oluşumunu aktif bir şekilde ilerletmektedir. KSSGM bu program ve merkezlerin bazılarının kuruluşuna finansal destek sağlamıştır.

Bu akademik yapılanmalar genç profesyonellere toplumsal cinsiyet duyarlı eğitim sağlamakta, kadın statüsü ve toplumsal cinsiyet ilişkileri konularında bilgi oluşturmakta, toplumsal cinsiyet bakış açısının akademide ana plan ve politikalara yerleştirmekte, politika oluşturmaya katkıda bulunmakta, güvenlik güçleri, yasal personel, sivil toplum örgütlerinin üyeleri gibi kadın konularına dahil kamu ve özel aktörlere yönelik eğitim atölye çalışmaları ve seminerler örgütlemekte ve savunuculuk yoluyla toplumda kadın hakları ve eşitliği konuları hakkında bilinç yükseltmektedir. Bu kuruluşlardaki fakültelerin bazıları uluslararası toplumsal cinsiyet platformunda aktif olarak bulunmakta, böylece global toplumsal cinsiyet gündemine katkıda bulunmakta ve ayrıca uluslar arası toplumsal cinsiyet eşitliği normlarının yerelle uyumuna da yardım etmektedir. Kişisel araştırmaları, yayınları ve uluslar arası konferanslarda katılımlarıyla, feminist akademisyenler teori, metot ve Türkiye’de kadının durumunun özellikleri anlamında literatüre katkıda bulunmaktadırlar.

Kadın araştırma ve eğitim programları ve merkezleri ekonomik darboğazlarla karşılaşmaktalar. Projeler ve diğer faaliyetleri üstlenmek amacıyla, esas olarak, tek ve çok yanlı bağış fonlarına güvenmektedirler. Büyük ölçüde dış kaynaklardan desteklenen KSSGM, bu akademik kuruluşların araştırma ve eğitim faaliyetleri üzerindeki finansal desteğini genişletmiştir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı(UNDP)’nin teknik desteği, yıllar boyunca, KSSGM’nin bu adımları desteklemesinde ana kaynak oluşturmuştur.

Medya kadınlara karşı ayrımcı olan cinsiyet rolü kalıplarını üretmekte ve devam ettirmektedir. Kadın bedenini objeleştirmenin yanında, medya, kadınların çoğunlukla cinsiyetsizleştirilmiş anneler ve ev sorumluları, erkeklerin profesyonel ve güç ile otoritenin temsilcileri olarak yer aldığı, geleneksel cinsiyet rolleri içinde sunmaktadır.

Fakat, 1990’lardan sonra kadın hareketinin olgunlaşması ve kadın ulusal mekanizması kadar kadın çalışmaları programlarının etkisiyle de, medyada cinsiyetçilik, hem kadının temsili hem de çeşitli medya örgütlenmelerine olan kadın katılımı anlamında, daha görünür olmuş, tartışma ve araştırmaların başlığı haline gelmiştir. Akademik yayınların artması ve yazılı ve görsel basında haber, reklam vb.nin üretiminde cinsiyetçi uygulamaları analiz eden öğrenci tezleri sistematik olarak artmış ve konuyu daha da görünür kılmıştır. Medyadaki cinsiyetçilik probleminin artan görünürlüğü ayrıca Kadın, Kültür ve İletişim Vakfı tarafından 1995 yılından bu yana yayımlanan Kadınlara Mahsus Gazete, Pazartesi dergisinin rolüne atfedilmelidir. Diğer kısa ömürlü feminist yayınların aksine, Pazartesi dergisi 1995’ten bu yana iki aylık bir yayın olmayı korumuş ve ülke genelinde bir dağıtım ağı ile ilk ve tek feminist yayın olmuştur.

Kadınların medyanın çeşitli sektörlerinde büyük ölçüde temsil edilmemeleri sektörün cinsiyetçi ısrarına katkıda bulunmuştur. Ancak, son on yıl boyunca özel medya şirketlerinin sayısındaki artışla, özellikle TV ve sinema endüstrisinde çalışan kadınların sayısı da artmıştır. Fakat, yönetim mevkilerinde kadınların oranı hala önemsiz düzeydedir. Medyanın farklı sektörlerinde çalışanlar üzerinde cinsiyete dayalı veri yetersizdir. Bu yüzden, referans sadece bazı dağınık bilgi kaynaklarına yapılabilir. Örneğin, Haziran 2002’de, basın mensuplarına verilen sarı basın kartı sahibi 11.322’den sadece 1873’ünün kadın gazetecilerin olduğu görülmekte, özerk bir kurum olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu’nda (TRT) çalışan 8180 personelin 2030’unu ve yönetici düzeyindekilerin ise 214’ünden 116’sını kadınların oluşturduğu görülmektedir. Yönetici düzeyinde, kadınlar esas olarak orta düzey yönetici olarak çalışmakta ve üst düzey yönetim görevlerinin % 1’ini oluşturmaktadırlar. TRT televizyon kanallarında kadınlara yönelik programların oranı yıllık ortalama yüzde 6.9, radyo kanallarında ise kadınlara yönelik programların oranı % 15-17 arasında değişmektedir.

Ülkemizde kadına yönelik şiddet hala geniş kitleleri doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyen, acil önlemler alınarak, azaltılması ve ortadan kaldırılması gerekmektedir. Şiddetin sürmesi birçok faktöre atfedilebilir; şiddeti yasaklayan yasa ve yönetmeliklerin uygulanmasında ortaya çıkan güçlükler, var olan yönetmelik ve mekanizmalar hakkında bilgi ve bilinç yoksunluğu, sorunun altında yatan nedenlere yönelik etkili tedbirlerin olmayışı ve medyanın şiddet eylemlerinin sunumunda gösterdiği kışkırtıcı rolünün sürmekte oluşu, kadına yönelik şiddet varlığını sürdürmektedir.

Şiddete maruz kalan kadınlar için mevcut destek ve yardım mekanizmaları arasında, dikkate en değer olanları şunlardır:

Ülkemizde kadına yönelik şiddetin kamuoyunun gündemine sunulması kadın hareketinin çabalarıyla gerçekleşmiştir. Şiddet karşıtı kampanyalar ve kadınların insan hakları savunuculuğu yoluyla, kadın hareketi, kamuoyunda duyarlılık yaratma ve kadınları şiddetle ilgili yasalar ve mekanizmalar konusunda bilgilendirme konusunda önemli rol oynamıştır.

Kuruluş amaçlarının bir parçası kadına yönelik şiddeti ortadan kaldırmak olan sivil toplum örgütleri, şiddete uğrayan kadınlara fiziksel, ruhsal, sosyal, ekonomik ve hukuksal sorunlarına cevap verecek problem çözme stratejileri geliştirmekte ve şiddet konusunda araştırma yapmakta, veri toplamaktadır. Bu kapsamda, ayrıca danışmanlık hizmetleri ve zarar görmüş kadınlara sığınak sağlamaktadır. Daha önce sivil toplum örgütleri tarafından açılmış olan iki kadın sığınma evi maddi yetersizlik nedeniyle kapatılmış, sivil toplum örgütlerince açılmış bulunan kadın danışma merkezlerinin sayısı 1995 yılında 3 iken, 2002 yılında 8’e yükselmiştir. Öte yandan, hem KSSGM hem de 81 ilin İl Sosyal Hizmet Müdürlükleri tarafından rehberlik ve danışmanlık hizmetleri sunulmaktadır.

Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü ve Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü, kadınlara ve çocuklara yönelik şiddeti önlemek amacıyla hükümet tarafından sağlanan hizmet ve programlara ilişkin ulusal politika ve planlar geliştirmekle yükümlüdür.

Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu şiddete uğrayan ve/veya uğrama riski taşıyan kadınlara yönelik hizmetlerini ağırlıklı olarak kadın konukevleri ile vermektedir. Kadın konuk evlerinin sayısı sınırlı olmasına rağmen, bütçe imkanları çerçevesinde kadınlara ve çocuklara terapi hizmetleri sağlamaktadırlar. Mağdur kadınlara yönelik 9 kadın konukevinden 8’i SHÇEK bağlı olarak çalışmaktadır. 1995’ten 2002’ye kadar, toplam 3139 kadın ve 2609 çocuk bu sığınaklarda barındırılmış ve 541 kadına iş sağlanmıştır. İstanbul’da bir kadın konukevi bir belediyeye bağlı olarak çalışmaktadır.

Bunun yanı sıra, şiddete maruz kalan kadınlar ve genç kızlara, ayni ve nakdi yardım desteği de sağlayan çeşitli toplum merkezleri, aile danışma merkezleri, çocuk yuvaları, yetiştirme yurtları, rehabilitasyon merkezleri, huzurevleri, gündüz bakımevleri vasıtasıyla ulaşılmıştır. Mağdur kadınlara sığınak evler Türkiye’de oldukça yeni bir adımdır, özellikle de kamu sektörü için. Reşit olmayan ve evlenmemiş anneler için barınma sağlamak da dahil, sığınak evlerin kapasitesini artırma ve genişletme çalışmaları sürmektedir. Hatta, 21 ilde hizmet veren kadınlara yönelik bir direkt telefon hattı, şiddete uğrayan ya da uğrama riski taşıyan kadınlara psikolojik, hukuki ve ekonomik alanda danışmanlık hizmetleri sunmaktadır.

Fiziksel, duygusal ve ya cinsel tacizle karşılaşan kız çocuklarına yardım etmek için benzeri hizmetler henüz tam olarak kurumsallaşamamıştır. Buna ilişkin yeni çalışmaların yapılmasına ihtiyaç vardır.

Güvenlik güçleri, sağlık personeli ve kadına karşı şiddetle ilgilenen diğer kamu görevlilerinin eğitimi ve kadınlarla kız çocuklarının yasal hakları konusunda aydınlatılması da kadına yönelik şiddeti önlemek konusunda başka bir öncelikli amaçtır. KSSGM, kendi programlarının yanında, bu alanda çalışan sivil toplum örgütleriyle de işbirliği yapmaktadır. Bu bağlamda, kadına yönelik şiddet ve mağdur kadınlara yönelik merkezler hakkında 3 kısa film ve 14 spot film hazırlanmıştır.

SHÇEK, sivil toplum örgütleri ile işbirliği içinde eğitim programları da üstlenmektedir. 1998’den bu yana, kadın ve genç kızların kendi hakları konusunda bilinçlerini yükseltmek, kendilerine olan bakış açılarını değiştirmek ve kendilerini koruma kapasitelerini artırmak amacını taşıyan kadınların insan hakları üzerine 3 aylık süreçlerde haftada yarım gün süren kurslar verilmektedir.

Yine 1995’den itibaren Anne Çocuk Eğitim Programı (AÇEP), 14 Mayıs 1998’de İşlevsel Yetişkin Okuma Yazma Programı (İYOP) ve Baba Destek Programları (BADEP) uygulanmaya başlanmıştır.

1999’dan beri, töre cinayetleri konusunu kamu tartışmasına açmak için sivil toplum örgütleri kadar hükümet tarafından da yoğun bir gayret sürmektedir. Bu bağlamda, kültür başlığı altında işlenen bu vahşi eylemi ve hukuk sisteminin böyle bir fenomeni ele almadaki yetersizliklerini tartışmak amacıyla çeşitli paneller düzenlenmiştir. 25 Kasım 2000 tarihinde, Kadına Yönelik Şiddete Hayır Günü nedeniyle, namus cinayetlerinin kültürel meşruiyet bularak devam ettiği Güneydoğu Anadolu’da bir panel düzenlenmiştir. Panel tartışmalarının tutanakları yayımlanarak, tüm kamu otoriteleri, üniversiteler ve istekte bulunan herkese dağıtılmıştır. Ayrıca, medyada namus cinayetlerine yönelik hassasiyetin son zamanlarda oldukça söz edilir hale gelmiş olması dikkate değerdir. Namus cinayetine ilişkin haberlere gazetelerin ön sayfalarında geniş biçimde yer verilmektedir.

Kadına yönelik şiddetle mücadele açısından kurumsal bir mekanizma olarak büyük öneme sahip olan kadın sığınma evleri konusunda kamu bilincinin artırılması ve kadın sığınma evleri ile şiddet kurbanı kadınlar için danışma merkezlerinin kurulmasına destek bulunması amacıyla, kadın sivil toplum örgütlerince 1998 yılından beri her yıl “Kadın Sığınakları Kurultayı” yapılmaktadır. Kurultaya devletin ilgili kurum ve kuruluşları da katılmaktadır.

Eğitim ve danışmanlık faaliyetleri 28 ildeki Barolar bünyesinde örgütlenen kadın hukuku komisyonları tarafından da sağlanmaktadır. Bu komisyonlar, Mayıs 1999 tarihinde daha etkili çalışabilmek amacıyla barolar birliği bünyesinde Türkiye Baroları Kadın Komisyonları Ağı’nı kurdular. Kadın hukuku komisyonlarının faaliyetleri arasında, danışmanlık ve eğitim amaçlı çalışmalar, yasal düzenlemelerde toplumsal cinsiyet konusunda ayrımcı hükümlerin tespit edilmesi ve doğru tedbirlerin alınması bulunmaktadır.

SHÇEK, korunmaya muhtaç çocuklara ve ailelere, ayni-nakdi yardım, gündüz bakım merkezleri, çocuk yuvaları, yetiştirme yurtları, koruyucu aile ve evlat edinme hizmeti ve sokak çocuklarına yönelik çocuk ve gençlik merkezleri, özürlü çocuklara ise bakım ve rehabilitasyon merkezleri ile hizmet vermektedir. Bu bağlamda, 84 gündüz bakım merkezi ve 104 Yetiştirme Yurdu, yaklaşık 18.000 çocuğa hizmet vermektedir. Ayrıca, 22 Çocuk ve Gençlik Merkezi ile sokakta yaşayan/çalışan çocuklara ve ailelerine yönelik danışma, eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri verilmektedir. Söz konusu hizmet kapsamında, fuhuş yapan kız çocuklarına yönelik hizmet verecek özel bir merkezin kurulması çalışmaları devam etmektedir.

Başka bir kamu kurumu olan Aile Araştırma Kurumu tarafından 1998 yılında, ebeveynlere çocuk bakımı ve eğitimi, ebeveyn rol ve davranışları konusunda seminerler veren; erken evlilik, akraba evlilikleri, kız çocuklarına karşı geliştirilen olumsuz tutumlar, aile içi iletişim, madde bağımlılığı, gebelik, kısırlık, doğum öncesi bakım, bebek ve çocuk bakımı, ergenlik, yetişkinlik, yaşlılık, kişisel gelişim, cinsellik, eşler arası çatışma ve boşanmanın çocuk üzerindeki etkileri gibi birçok konuda bilinç yükseltme çalışmaları sürdüren Ana-Baba Okulu Projesi başlatılmıştır. Söz konusu seminerler 1 ay boyunca kamu televizyonlarından yayınlanarak geniş bir kitleye ulaşmıştır.

Global yeniden yapılanma, tüm dünyada insanları yaşamlarının geleneksel kaynaklarından koparmıştır. Süreç içinde, birçok kadın geçim kaynağı olarak fahişeliğe itilmiştir. Uluslararası suç ağları, ulusal sınırlar içinden geçerek örgütlenen ve karlı bir iş olan fahişelikten yararlanmaktadır. Sonuç olarak, tüm dünyada, sayıları giderek artan kadın ve genç kızların cinsel sömürü amaçlarıyla ticareti bu ağlar tarafından yapılmaktadır. Son yirmi yılda, Türkiye insan ve kadın ticaretinde hem transit hem de hedef ülke konumundadır. Bu süreç, kamu düzeni, ticareti yapılan kadınların insan hakları ve cinsel yolla bulaşan hastalıkların yayılması açısından ciddi problemler teşkil etmektedir.

Türkiye’de düzenleyici özel mekanizmaların ve insan ticareti ile mücadele için gereken standartların bulunmayışı, onu kolay bir hedef yapmaktadır. Dahası, etkili cezai düzenlemelerin ve tedbirlerin olmaması, yasal genelevlerin yetersizliği ve cinselliğe ilişkin toplumsal tabular, fuhuşun uluslararası formlarında artışa neden olan faktörlerdir.

Cinsel istismar ve uluslararası fahişelik amacıyla kadın ticareti yapılması, Ceza Kanunu’nun fuhuşa ilişkin maddeleri ve yabancı uyruklulara ilişkin kanun tarafından düzenlenmiştir. Fakat, her iki yasal çerçeve de konuyu kapsamlı bir şekilde ele alırken sınırlı kalmaktadır

Fuhuş, veya seks işi, Türkiye’de sadece lisanslı olduğunda yasaldır. Ceza Yasası’nın seks işini ve genelevlerin kurulmasını düzenleyen tüm hükümleri seks işçilerini sadece kadınlar olarak tanımlar. Genelevlerde çalışan kadınlar da sosyal güvenlik sistemi kapsamındadır. Genelev sahipleri, Halk Sağlığı Yasası’na uygun olarak cinsel yolla bulaşan hastalıkları önlemek için gerekli tedbirleri almakla sorumludur. Seks işçiliği yasal, kadınları fuhuşa zorlamak ve fuhuş yapılmasını teşvik ve tahrik etmek ise yasal değildir, ve bu Türk Ceza Kanunu’nun 420, 435 ve 436'ncı maddeleriyle düzenlenmiştir.

Madde 436’ya göre, herhangi birinin, bakire veya 21 yaş altı bir kadını başka biri adına ve fuhuşa başlatmak amacıyla tecavüz etmesi, alıkoyması, göndermesi veya bir yerden başka bir yere taşıması durumunda, ilgili kadının rızası olsa bile, kişi hakkında dava açılır. Aynı suç bir bakire veya 21 yaşını doldurmamış bir kadına şiddet ve zor kullanarak veya tehdit edilerek ve aldatılarak işlenirse cezalandırılır. Türk Ceza Kanunu'nun bu hükümlerinde fuhuş bir suç unsuru olarak görülmemiş ancak, fuhuş yapılmasını teşvik ve tahrik edenler ile fuhşa aracılık edenler için cezai hükümler düzenlenmiştir.

5682 sayılı Türk Pasaport Kanunu (Madde 8, paragraf 6)’na göre, fahişeler, fahişeleri pazarlayarak geçinen kişiler, kadın ticareti yapanlar ve kaçakçıların Türkiye’ye girişi yasaktır.

5683 sayılı Yabancıların Türkiye'de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun, İçişleri Bakanlığı’na, kamu güvenliğini tehlikeye sokacağına inanılan yabancıların ve siyasi ve idari gereklilikleri ihlal eden kişilerin sınırdışı edilmesi konusunda yetki verir. Aynı kanunun 7. Maddesi, geleneklere ve kanunlara aykırı davranan yabancılara Türkiye’de oturma izni verilmeyecektir.

2001 yılında, Emniyet Müdürlüğü bir genelge yayınlayarak, insan ticareti kurbanlarından ziyade çok örgütlü suç gruplarının yakalanıp, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılanacağını belirtmiştir.

Bu raporun 1. Maddesinde bahsedildiği gibi, Adalet Bakanlığı 2002 yılında, Kadın ve Çocuk Ticaretinin Önlenmesine, Durdurulmasına ve Cezalandırılmasına İlişkin Protokol ve Sınıraşan Örgütlü Suçlara Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nin uygulanmasını artırmaya yönelik bir gayret olarak, Türk Ceza Kanununa Bazı Maddeler Eklenmesine ve Çıkar amaçlı Suç Örgütleriyle Mücadele Kanununun Bir Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunu yasalaştırmıştır. Bu kanun, kadın ve genç kızları kapsayan insan ticaretini bir suç eylemi olarak tanımlayarak, insan ticareti ve sınıraşan fuhuşla mücadelede yasaya ilişkin boşluğu kısmen doldurmuştur.

Türkiye, insan ticaretine hedef ve transit bir ülke olarak, uluslar arası işbirliğinin bu tip suçların önlenmesinde zaruri olduğuna inanmakta ve bu bağlamda tüm ilgili adımların atılmasına aktif olarak katılmakta ve destek vermektedir. Türkiye, yukarıda belirtilen Sözleşme ve Protokol’e ek olarak, Kara, Deniz ve Hava Yoluyla Göçmen Kaçakçılığına Karşı Protokolü de 13 Aralık 2000’de imzalamıştır. Sözleşme ve Protokolü, insan ticareti kurbanlarının insan haklarına ve insan ticaretinin ortadan kaldırılması için ihtiyaç duyulan tedbirleri belirtmeye yönelik en kapsamlı uluslararası belgelerdir.

Kadın ticareti de dahil, insan ticaretini azaltmaya yönelik çabaların sonucu olarak, ulusaşan fuhuşun sayısında önemli bir düşüş ve yakalanan insan ticareti ağlarının sayısında ise artış söz konusudur. Örneğin, 1996 ve 2002 yılları arasında fuhuş yapan toplam 23.422 yabancı uyruklu kişi sınırdışı edilmiş ve yakalanan insan ticareti örgütçülerinin sayısı 2000 yılında 850 ve 2001’de ise 1155 olmuştur.

Ülkemizde kadınların siyasal yaşama katılımına ilişkin yasal bir engel bulunmamasına karşın, bu alanda önemli ilerlemeler kaydedilmemiştir. Bu nedenle bu raporda, önceki raporun 7. Maddesine ilişkin olarak sunulan bilginin güncelleştirilmesi çerçevesinde bilgi verilecektir.

Son yirmi yılda kadın hareketi kamu tarafından daha fazla bir tanınmış ve bir toplumsal cinsiyet eşitliği gündemi yaratmada etkili olmuş, siyasi partiler toplumsal cinsiyet eşitliği konularına ve bu konuları parti politika, programları ve seçim kampanyalarına dahil etme konusunda daha ilgili hale gelmişlerdir. Bu, kamu dikkatini ve desteğini çekmek için iyi bir strateji olarak algılandıysa da, bu yönde atılan adımlar kadınların siyasi alanını genişletmeye hizmet etmedi. Örneğin, bazı partiler idari organları için kotalar koymalarına rağmen, uygulamada bu kotalar kadının parlamentodaki temsilini artırmada yetersiz ve önemsiz kalmıştır. Mecliste grubu bulunan partilerden sadece birisi kadınlar için yüzde10 oranında bir kota uygulaması yapmaktadır. % 25’ten %35’e varan kotalarıyla diğer üç parti, parlamentoda temsil edilmemesi nedeniyle etkili olamamaktadır. Ayrıca aday listelerinin belirlenmesi sürecinde de siyasi partiler kota uygulaması yapmamaktadır.

Anayasada ve Siyasal Partiler Yasasında kadın kolları ile ilgili yasak 1995 yılında kaldırılmış ve partiler örgütlenme modelleri içine tekrar kadın kollarını almışlardır. Ancak Türkiye’de hemen hemen bütün siyasal partilerin kadın kolları, kadınların güçlenmelerine yardımcı olmaya ve aktif katılımlarını sağlamaya yönelik otonom siyasi organlar olarak değil, parti örgütüne destek mekanizmaları olarak işlemektedir. Bunun yanında, siyasal parti sisteminin hiyerarşik ve oldukça merkezi yapısı dolayısıyla, kadın kollarını düzenleyen tüzüklerde demokratik yönetim ve kadınların karar alma süreçlerine girişlerini sınırlar. Şu anda sadece bir partide göreve seçimle gelmiş bir kadın kolları liderliği bulunmamaktadır. Benzer şekilde, kadın kolları, bağımsız bir bütçelerinin ve harcamalar konusunda yetki gücünün olmamasına bağlı olarak, finansal otoriteden de yoksundur.

1999 seçimlerinde parlamentoya 23 kadın girmiş ve temsil oranı yüzde 2.4’ten yüzde 4.0’a yükselmiştir. 3 Kasım 2002’de yapılan son genel seçimlerde, yüzde 4,6’lık bir oranla 24 kadın parlamentoya girmiştir. 1997 yılından beri, çeşitli hükümet dönemlerinde, kadın kabine üyesi sayısı ikiyi geçmemiştir. Şuan ki hükümette sadece bir kadın bakan bulunmaktadır.

1999 seçimlerinde bir artış görülmesine rağmen, kadınların yerel hükümetlerdeki temsili de düşüktür. Örneğin, 1994 ve 2000 yılları arasında, kadın belediye başkanının sayısı 15’den 20’ye, aynı dönemde kadın belediye meclis üyelerinin sayısı 338’den 540’a ve il genel meclislerindeki kadın sayısı ise 33’ten 44’e çıkmıştır. Bu sayılar, ulusal düzeyde düşünüldüğünde son derece yetersizdir.(seçilmiş tüm kadınlar %1.5, belediye başkanları binde 6’dır.)

Kadın memur sayısı yıllar boyunca önemli bir artış göstererek yüzde 33,1 oranına ulaşmıştır. 1996 yılına ait bir yayına göre, kamu yönetiminde orta ve üst düzey yöneticilerin yüzde 27,5’i kadındır.

Kadınların özel sektör ve diğer sivil örgütlerdeki katılımı konusunda geniş kapsamlı ve güvenilir veriler bulunmamaktadır. Ancak, sınırlı çalışmalar ve gözleme dayalı dağınık bilgiler durumun diğer sektörlerden çok farklı olmadığını göstermektedir. Kadın sivil toplum örgütleri geleneksel olarak bağış ve hizmet yönlü faaliyetlere dayanmaktadır. Ancak, 1990’ların ortalarından beri, gönüllü kadın örgütlerinin varlığında bir çeşitlilik ortaya çıkmıştır. Hala az sayıda olmalarına rağmen, kadının insan hakları alanında, uluslar arası standartlara uyum sağlanmasına yönelik çalışan, yasal değişiklik için lobi faaliyetleri yürüten ve kamu politikası oluşturmada baskı grubu ve savunucu olarak çalışan kadın sivil toplum örgütlerinin belirgin bir varlığı bulunmaktadır. Böylece, sivil toplum örgütlerinin faaliyetlerinde bir yapısal değişikliğinin olduğu göstergesi net bir biçimde ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda iyi bir uygulama Ankara Üniversitesi Kadın Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi ile işbirliğiyle bir kadın sivil toplum örgütü tarafından “Toplumsal Cinsiyet Rolleri, Kadın ve Siyaset” başlıklı bir kampanya yürütülmesidir. Kampanya kapsamında, 2000 yılı kadın politikacılarla işbirliği yılı ilan edilmiş, siyasi katılım konusunda eğitim materyalleri üretilmiş ve 80 eğitimci ile siyasi parti ve sivil toplum örgütlerinden 3050 kadına eğitim verilmiştir.

Kadın ve erkeklerin ülkemizi yurt dışında eşit koşullarda temsil etme hakkı olmasına rağmen, buna yönelik ilerleme oldukça yavaştır. Dışişleri Bakanlığı’nda üst düzey temsilci konumundaki kadın sayısının azlığı devam etmektedir. 2002 yılı itibariyle halen yurtdışı temsilciliklerimizde görevli 10 Büyükelçi, 22 müsteşar, 4 başkonsolos, 1 Başkonsolos yardımcısı ve 9 konsolos muavini kadındır.

Diğer yandan, üst düzey pozisyonlardaki Türk kadınlarının uluslararası kuruluşlardaki temsili etkileyicidir: bunlar; Birleşmiş Milletler Dünya Sağlık Örgütü(WHO) Aile ve Üreme Sağlığı Direktörlüğü(1995-1998), WHO Genel Direktör Politika Danışmanlığı(1998-2000), WHO Aile ve Toplum Sağlığı Direktörlüğü(Ekim 2000-), INSTRAW Yönetim Kurulu Başkanlığı(1971-1999), ve şuanda, UN Sekreteryası’nda 6 D-1 düzey görevde 2 kadın ve kalan 9 profesyonel görevin 5’inde yine Türk kadınları bulunmaktadır. Bunun yanında, bir Türk kadını INSTRAW Mütevelli Heyeti’nin üyesi olarak çalışmaktadır(2001-); 1997’den bu yana Kadına Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesinde bir Türk kadın bağımsız eksper olarak ve 2001’den beri bu komitenin başkanlığını bir Türk kadını sürdürmektedir.(kendisi aynı görevde çalışan ikinci Türk kadındır.) BM ve Avrupa Konseyi altında çeşitli komite ve danışma kurullarında çalışmakta olan birçok Türk kadın bulunmaktadır.

Kadınlar, bölgesel ve uluslararası toplantılara katılan Türk delegasyonunda da temsil edilmektedirler. Türkiye, Pekin+5 Genel Meclis özel oturumuna ve bölge toplantılarına hem devlet hem de sivil toplum örgütlerini temsil eden yüksek düzeyde bir kadın delegasyonuyla katılmıştır. Benzer şekilde, Birleşmiş Milletler Kadının Statüsü Komisyonu (CSW) ve Avrupa Konseyi Kadın Erkek Eşitliği Yönetim Komitesinin (CDEG) periyodik toplantılarına, sivil toplum örgütlerinden gelen kadınları da kapsayan ulusal bir delegasyonun katılımı da gözlenmektedir.

Türk Vatandaşlık Kanunu, kadınlar ve erkekler için uyruk kazanma, değiştirme ve kaybetmeye ilişkin prosedürü tanımlar. 2. ve 3. birleştirilmiş raporda belirtildiği üzere, Vatandaşlık Kanunu’nda, yabancı uyruklu biriyle evlenen kadın ve erkekler arasında farklılığı belirten ve buna bağlı olarak yabancı uyruklu kişinin Türk vatandaşlığına geçiş hakkını belirleyen bazı hükümler bulunmaktadır. (Madde 5, 19, 42) CEDAW’ın 15. ve 16. Maddelerine konan çekincelerin kaldırılması ve Medeni Kanun’dan aile reisliği kavramının çıkarılmasıyla, Vatandaşlık Kanunu’nda yapılacak değişiklikler de hız kazandı. Varolan eşitsizlikleri ortadan kaldıran yeni yasa tasarısı, görüşülmek üzere parlamentoda beklemektedir.

Tasarıya göre, yabancı bir kişi, bir Türk vatandaşıyla en az üç yıl evli kalması halinde, İçişleri Bakanlığın vatandaşlığında bekleyen vatandaşlık onayı için başvurabilecektir. Kanun ayrıca yaptığı evlilik sonucu asıl vatandaşlığını kaybetmiş veya devleti olmayan yabancı çiftlere vatandaşlık verileceğini öngörür.

Önceki raporda belirtilen, Anayasanın 66. maddesinde yer alan "Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türk'tür. Yabancı babadan ve Türk anadan olan çocuğun vatandaşlığı kanunla düzenlenir" şeklindeki ifade 2001 yılında değiştirilmiştir. Fıkranın ikinci cümlesi maddeden çıkarılmak suretiyle eşitlik sağlanmıştır. Bu değişiklik 17 Ekim 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir.